|
piše: Mile Nedeljković
Dok su se Stari Sloveni uveliko upravljali prema svom kalendaru,
imajući u njemu uvedene i praznike vlastitih božanstava, za to vreme niti je
postojao hrišćanski kalendar, niti su bili utvrđeni praznici u njemu, a takođe
ni računanje vremena od Hristova rođenja
Prolećno pletenje venaca-drevni devojačkikalendar
Kada je pre pola veka Nenad Đ. Janković predao Srpskoj akademiji
nauka rukopis knjige "Astronomija u predanjima, običajima i umotvorinama Srba"
(1951), na kraju je, s obazrivošću naučnika, ali i sa ubeđenjem istraživača koji
veruje u svoju tezu, dodao završnu napomenu, odelivši je s tri zvezdice:
"Ništa se pouzdano ne zna kako je narod nekada znao koji je dan u nedelji ili
mesecu, ali neki primitivni kalendari morali su postojati... a i pre primanja
hrišćanstva moralo se unapred nekako znati kad će biti mladina ili pun mesec,
kada valja početi neki posao ili proslaviti neki praznik".
U tom trenutku svekoliko naše folklorno nasleđe, drevni kalendari sačuvani u
novijem dobu i usmena kalendarska tradicija nisu bili dovoljno ubedljiva potpora
na kojoj bi se moglo zaključiti da kalendarska znanja Srba sežu u slovensku
pradavninu, jer iz te pradavnine nije bilo verodostojnih dokaza za takvu tezu.
"Crte i reze" na starim glinenim sudovima
Međutim, ubrzo su se ove proročke Jankovićeve reči obistinile, a potvrdili su ih
sa dva značajna otkrića ruski arheolozi Tihonova i Hvajko. U selu Lepesovki, u
Volinskoj oblasti u zapadnoj Ukrajini, pronađeno je 1958. godine staro slovensko
svetilište, u čijem su oltaru sačuvane dve glinene posude II-IV veka na kojima
je utisnut slovenski kalendar toga vremena, a u selu Romaški, južno od Kijeva, u
nalazištu je bio krčag iz IV veka, na kojem je takođe slikopisan kalendar.
Otkriće bez pogovora: Lepesovka se nalazi na drevnom ruskom području koje su
nastanjivala plemena Volinjana, od VII veka poznata pod imenima Dulebi i Bužani,
a Romaška je bila naselje starog plemena Poljana.
Još pre primanja hrišćanstva, a samim tim i pismenosti,
(863. godine), Sloveni su pisali "čertami i rezami" i po njima gatali i gledali
budućnost, tvrdio je crnorizac Hrabar, u svom zapisu iz desetog veka. Kalendar
zapisan "crtama i rezama" nedavno je otkriven na glinenim sudovima iz drugog i
četvrtog veka. Obzirom da je usklađivanje kalendara dug proces, mirno se može
tvrditi: naši slovenski preci imali su kalendarska znanja pre više od dve
hiljade godina.
Ovim otkrićima je istovremeno potvrđeno da je tačan zapis crnorisca Hrabra iz X
veka, koji je svedočio da su pre primanja hrišćanstva, a sa njime i pismenosti
(863. godine), Sloveni pisali "čertami i rezami" i po njima gatali i ogledali
budućnost.
Pronađeni kalendari u Lepesovki i promaški su imali svojevrsne "crte i reze",
čineći zagonetnu i složenu ornamentiku znakova i crteža. Ruski arheolog i
istoričar Boris Aleksandrovič Ribakov ih je nedvosmisleno odgonetnuo. Na
kalendaru u Lepesovki je godina podeljena na dvanaest razdela, sa uočljivim
simbolima vatre i sunca, na osnovu čega se zaključuje da su drevni Sloveni imali
solarni kalendar, sa jasnom razdeobom na godišnja doba i naznakama solsticija,
sa dvanaest meseci u kojima su poslovi i dani usklađeni sa prirodnim
pogodnostima (oranje, setva, žetva, lov, gajenje bilja), uz tačno naznačenje
datuma "paganskih" praznika. Na predstavi kalendara u Romaški su u tačnom
poretku navedene svetkovine rusalija, praznici Jarila Ivana Kupala, te dan boga
Peruna (znak munje).
Znači, Stari Sloveni su imali utvrđen i ispisan, kalendar. I to u II veku. S
obzirom na to da je nastajanje i usklađivanje kalendara vrlo složen i spor
proces, mirne duše se, na osnovu nalaza u Ukrajini, može reći da su naši drevni
preci imali razvijena kalendarska znanja pre više od dve hiljade godina.
Posle grozdobera, šumopad i studen
O razvijenosti sopstvenog kalendara u davnini na svoj način svedoče do danas
očuvani nazivi meseci u slovenskih naroda. Dok su ostali evropski narodi
uglavnom primili i usvojili rimske nazive meseci, slovenski narodi, a među njima
i Srbi, odlikujući se obiljem naziva, sačuvali su naporedo i vlastita nazvanja
meseci, koja su u srednjovekovnoj Srbiji bila i u službenoj upotrebi.
Narodni kalendar na drvetu, iz Rusije, iz 17. veka
Nastanjujući se, tokom vremena, na veoma udaljenim odredištima geografske širine
i dužine - od Labe do Kamčatke, od ledenog Severnog do toplog Jegejskog mora -
slovenski narodi su prilagodili svoje nazive meseci konkretnim prirodnim
okvirima, klimatskom pojasu, nadmorskoj visini, kulturama koje se uzgajaju.
Otuda je kod jednih prolećno cvetanje u aprilu, a kod drugih u maju, kod jednih
je mesec žetve jul, a kod drugih avgust, kod jednih je studen novembar, a kod
drugih decembar i sl. Međutim, u svakom nizu meseci je uočljiv sklad u
imenovanju prirodnih tokova i ljudske delatosti, što je cilj i suština
kalendarskog upravljanja u vremenu.
Nazivi meseci u slovenskih naroda odslikavaju prirodne tokove i promene,
atmosferske pojave, klimatske odlike, privrednu delatnost i običajne radnje:
ljuti - vreme opakih međava i ljutih mrazeva, golemi mesec, veljača - vreme
velike hladnoće i smetova, mežnik - vreme razmeđavanja zime i proleća, bokogrej
- vreme kada se sa sunčane strane, s boka, počinje osećati toplota, suhi - vreme
u kome su mraz i vetar stvrdli i osušili sve, protaljnik - vreme kada se na tlu
ukazuju prokopnine, letnik - vreme prolećnog otopljavanja, žarki - vreme žega i
pripeke, gruden - vreme stvrdnjavanja zemlje i stvaranja grumenja, gruda, po
njivama i putevima, grjaznik - vreme blata i kaljuga usled padavina, studen -
vreme hladne i zimomorne pozne jeseni, snežanj - vreme snega i smetova,
prosinac, prosinec (kod Srba: proseni dani, koji traju od Andrijevdana do
Božića) - kada lepo vreme prosenjuje, prosijava, kada se već lepi dani
pojavljuju i, najpre mestimično, posle jesenskih magli i zimske tmurne
oblačnosti, ukazuje se nebeska vedrina;
Sloveni su imali solarni kalendar, sa dvenaest meseci, usklađen sa klimatskim
okvirom u kome su živeli, vezan za uzgoj biljnih kultura i zemljoradničke
poslove. Obzirom da su naseljavali ogromna prostranstva - od hladnog Severnog do
toplog Egejskog mora, prilagođavali su nazive svojih meseci. Prolećno svitanje,
na primer, i mesec po njemu nazvan, kod jednih je bio maj, kod drugih april;
mesec nazvan po žetvi kod jedni je bio u današnjem julu, kod drugih u avgustu,
itd.
berezen, sakavik - vreme kada breze i drveće, s početkom proleća i
otopljavanjem, počinju da luče sokove, biljar, travenj, cvetanj, kvitanj,
svibanj, lažitrava - vreme bujnog rasta i cvetanja trava i grmlja, lipenj - dani
miomirisnog cvetanja lipe, trešnjar, čerešnjar - vreme dospevanja prvih voćnih
plodova, crvenik, rujen - preodevanje šume u zlatastu i rumenu jesen, veresenj -
vreme upadljivosti vreska, niske drvenaste biljke, malih listova i ljubičasta
cveta, večno zelene šibljike, rasprostranjene u Polesju i brdskim predelima,
žovtenj, listopad, šumopad - vreme kada lišće žuti, opada i gora ogoljuje;
derikoža - vreme uništavanja stoke zbog nedostatka ishrane na kraju zime, izok -
vreme pojavljivanja insekata i oglašavanja cvrčak, červenj - vreme crva,
gusenica i larvi pčela, zarev - vreme revanja ili rike jelena;
sečenj - vreme najpogodnije da se drveće seče, jer tada ne luči sokove, da se
zemlja privede za useve, što govori i naziv berezozol - vreme seče, krčenja
breza i pretvaranja njihovih panjeva i korenja u pepeo (paljevinska
zemljoradnja), serpenj, žnjiven, žetvar - vreme žetve, gumnik, kolovoz - vreme
kada se letina odvozi sa njiva i žito vrše na gumnu, grozdober - vreme berbe
vinograda, veresenj, kastričnik, pazdernik - vreme mlaćenja konoplje i lana i
izvlačenja vlakana za pređu (vresat: mlatiti, kostrika: konoplja, pozder:
usitnjena drvenasta stabiljka konoplje);
kaledar - vreme kretanja obrednih povorki u susret novom letu, koložeg - vreme
paljenja vatri za pojačanje snage zimskog sunca, svadebnik - vreme svadbovanja.
Figure kalendara iz Ukrajine
Vremenom su mesecima davani nazivi i po velikim crkvenim praznicima koji su u
njima - bogojavljenski ili jovanjštak, sretenjski, blagoveštenski, đurđevski,
carski, petrovski, ilinski, gospođinski ili preobraženski, miholjski ili
malogospođinski, mitrovski ili lučinštak, mratinji ili svetoandrejski i
aranđeoski, nikoljštak ili božićni - ali ovi nazivi nisu prešli okvire
kalendarske literature.
Subota kao bezimeni dan
U Evropi, a kasnije u celom svetu, u službenu upotrebu su ušli nazivi meseci
ustanovljeni u kalendaru starog Rima, iako su rimski nazivi nedosledni, jer su
skrpljeni u raznim vremenima. Pet meseci nose nazive po bogovima rimskog
Panteona - Janus, Februs, Mars, Maja, Junona, za dva su imena, u svoju čast,
nametnuli carevi - jul (Gaj Julije Cezar) i avgust (Gaj Oktavijan Avgust),
jednome ime dolazi od glagola - april (aperire, što znači: raskrivati), a četiri
imaju numeričke nazive, koji su neodgovarajući - deveti mesec se naziva sedmim
(septembar), deseti osmim (oktobar), jedanaesti devetim (novembar), a dvanaesti
desetim (decembar).
Svojevrsnu odliku slovenskog kalendara čine nazivi dana u sedmici: nedelja - dan
kad se ne radi (ne dela), tj. praznični dan, iza kojeg, u svojstvu prvog, sledi
ponedeljak - dan po nedelji. Od nedelje je počinjalo odbrojavanje, što je navelo
neke izučavaoce na zaključak da su slovenski nazivi dana zasnovani na poretku
rednih brojeva: utorak - drugi (vtori) dan od nedelje, četvrtak - četvrti i
petak - peti. Sreda je u tom nizu, umesto rednog određenja "treći", imenovana
kao srednji dan u nedelji, ili sredina sedmice. Ovi nazivi dana, zajednički svim
Slovenima, kao i naziv subote, svedoče da su oni nastali još u vremenu
zajedničkog življenja u prapostojbini. Za subotu se pogrešno smatra da je njen
naziv pozajmljen od Jevreja. Ovaj jedini neslovenski naziv sedmičnog dana potiče
iz asirijskog jezika, odakle su ga preuzeli i Jevreji, zajedno sa kalendarom
naroda drevnog Međurečja.
Ljuti je slovenski naziv za mesec mrazeve, veljača za mesec smetova, mežnikom se
zove mesec koji je na razmeđu zime i proleća, bokogrej - kad sunce greje sa
strane, s boka. Lako je pretpostaviti otkud ime za mesece suhi, ili žarki, ili
letnik. U grudenu zemlju mraz stvrdnjava; grjaznik je vreme kaljuga, blata i
lapavice; prosinac je kad se kroz oblake pojavljuje - prosenjuje sunčana
prolećna toplota itd.
Kao što je kod Slovena postojala bezimena nedelja u godini, tako je postojao i
bezimeni dan u sedmici. "Bezimeni", ta sedmica, kao i dan, bili su posvećeni
opasnom božanstvu čije se ime nije smelo pominjati, da se time ne bi dozvalo
zlo. Zato je, zbog tabuisanog imena božanstva kojem je kod Slovena bio posvećen,
ovaj sedmični dan, a u koji se drži pomen mrtvima, označen tuđom, asirijskom
rečju "subota". Asirijsci, ili Ajsori, najstariji su od svih naroda koji danas
žive na Zemlji, a reč "subota", kao i neke druge, pokazuje da su, pre tri i više
hiljada godina, naši i njihovi preci imali doticaja na tlu Iranske visoravni i
prednjeazijskih oblasti.
Dok su slovenski narodi u celini zadržali nazive stare slovenske sedmice, kao
svojevrsne kulturne tekovine vlastitog nasleđa, čime se u svakodnevnom
saobraćaju služe i danas, dotle su ostali narodi Evrope posredstvom Rimljana
preuzeli i nakalemili u svoju nedelju sedmične dane od haldejskih zvezdočataca u
drevnom Vavilonskom carstvu. Zapazivši na nebu sedam pokretnih nebeskih tela ili
"svetiljki", vavilonski astrolozi su razvili učenje da ta tela utiču na sudbinu
ljudi i posvetili im sedmične dane. Preuzimanjem tog učenja se u današnjem
evrpskom kalendaru očuvao vavilonski poredak preimenovan prema božanstvima
starog Rima, kojima su bili posvećeni dani u sedmici: nedelja Suncu (dies
Solis), ponedeljak Mesecu (dies Lunae), utorak Marcu (dies Martis), sreda
Merkuru (dies Mercurii), četvrtak Jupiteru (dies Jovis), petak Veneri (dies
Veneris) i subota Saturnu (dies Saturni).
Otuda hrišćanska Evropa, kako u nazivima meseci, tako i dana u sedmici, čuva
uspomenu na paganske bogove mnogobožačkog Rima, a istovremeno, u ime verskog
čistunstva, vekovima optužuje slovenske narode, a naročito Srbe, za
neiskorenjeno mnogoboštvo i dvojeverje.
Stari Sloveni su takođe sedmične dane posvećivali određenim božanstvima (utorak
Provu, bogu osveštanih dubova, četvrtak Perunu, bogu groma, petak boginji
Mokoši) ili su u njima videli oličena božanstva (Sveti Ponedeljnik, Sveta Sreda,
Sveta Petka, a kasnije Sveta Subota), ali dane nisu imenovali po tim
božanstvima.
Petnaest velikih hrišćanskih praznika
Dok su se Sloveni uveliko upravljali prema svom kalendaru, imajući u njemu
uvedene i praznike vlastitih božanstava, za to vreme nije postojao hrišćanski
kalendar, niti su bili utvrđeni praznici u njemu, a takođe ni računanje vremena
od Hristova rođenja. Prvi koji je došao do zamisli da se godine računaju od
Hristova rođenja, i to uzeo za početak nove, hrišćanske, ere, bio je rimski
monah, a papski arhivar, Dionisije Mali (Dionisius EXiguus, oko 556), za koga se
kaže da je bio Skit poreklom. On je 525. godine predložio odbrojavanje godina od
Hristova rođenja, što je po njemu prozvano Dionisijevom erom. Međutim, takvo
računanje vremena se počelo prihvatati tek od VIII-X veka. Pada u oči da naznaka
o skitskom poreklu Dionisijevom namerno zamagljuje njegovu etničku pripadnost. U
vreme Dionisija su Skiti odavno sišli sa istorijske pozornice, poslednji
odblesak njihove države je na Krimu u II veku, posle čega im se zatire etnička
samostalnost i oni se utapaju u druge narode koji su živeli na području koje su
nastanjivali, a u kojem su slovenski narodi bili najzastupljeniji.
Glinena posuda nađena u Romaškoj, potiče iz drugog veka, kad su ove
predele naseljavali pripadnici slovenskog plemena Poljani i najstariji slovenski
dešifrovan kalendar
Današnju osnovicu kalendarskog praznovanja u Srba čine petnaest velikih
hrišćanskih praznika, u koje se broje osam Hristovih (Božić, Bogojavljenje,
Sretenje, Cveti, Spasovdan, Trojice, Preobraženje, Krstovdan), četiri
Bogorodičina (Rođenje, Vavedenje, Blagovesti, Uspenje), dva Pretečina (Ivanjdan,
Usekovanje) i jedan vrhovnih apostola (Petrovdan), a nad njima je, po učenju
Crkve, praznik nad praznicima Petnaest velikih hrišćanskih praznika - Uskrs.
U crkvi se još kao veliki praznici broje Obrezanje Hristovo i Pokrov
Bogorodičin. Međutim, Obrezanje Hristovo u srpskom narodu nije prihvaćeno, jer
mu je i sam obred obrezanja ili sunećenja tuđ. Praznovanje Pokrova je osobito
razvijeno u Rusa, dok je ono kod nas postalo pretežno ženska i materinska
svetkovina.
Po značaju se još izdvajaju i praznici označeni u kalendaru crvenim slovom -
Sabor Jovana Krstitelja, Sveti Sava, Sveta Tri jerarha, Veliki petak, Đurđevdan,
Sveti Ćirilo i Metodije, Sveti car Konstantin i carica Jelena, Vidovdan, Sveti
Ilija, Sveta Petka, Mitrovdan, Sveti arhanđel Mihailo i Sveti Nikola. Ovom nizu
pripada i Sveti Stefan, koji je trećeg dana Božića.
Ukupno je tokom godine važnih ili tzv. zapovednih praznika 32.
U Evropi, pa kasnije u celom svetu, u službenu upotrebu ušao je kalendar starog
Rima, na različit način skrpljenih naziva meseca, od koji su neki skroz
pogrešni. Na primer, deveti mesec - septembar, naziva se "sedmim", deseti
oktobar - osmim...
Međutim, uvođenje, utvrđivanje i ustaljivanje svetkovanja ovih praznika je
trajalo oko hiljadu godina - od III do XII veka, a nekih i kasnije, dok je u
Srpskoj pravoslavnoj crkvi ovaj posao zaokružen krajem XVIII veka.
Treba imati u vidu da su u prvim vekovima hrišćani bili progonjeni, jer je
hrišćanstvo, diljem Rimskog carstva, na čijem tlu je poniklo, bilo zabranjena
vera, te je prirodno da su svoje nazore i obrede držali dalje od očiju javnosti.
S početka je hrišćanstvo bilo religija robova i sirotinje, pa su se
propovednici, pripadnici i sledbenici hrišćanstva sklanjali kao isposnici po
palestinskoj goleti i sinajskoj pustinji, ili se skrivali po rimskim
katakombama. Stoga je prirodno da se u tom vremenu ne može govoriti ni o
ustaljenom ni o celovitom hrišćanskom praznovanju, a još manje o tome da je ono
imalo opšti narodni karakter.
Prvi Hristov praznik, Bogojavljenje, slavi se od četvrtog veka
Tek od Milanskog edikta (313. godine), kada je hrišćansto priznato kao
dozvoljena vera, a pogotovu kada je za cara Konstantina (306-337) postalo
zvanična državna religija, može se govoriti o opštem crkvenom i narodnom
praznovanju hrišćanskih praznika. Ali ni tada ne svuda, jer je hristijanizacija
Evrope trajala sve do XIII veka.
Sama povest najvećih hrišćanskih praznika je istovremeno i slika primanja i
prihvatanja novog religijskog učenja i, naporedo s tim, razvitka hrišćanske
crkvene organizacije.
Hristovi praznici. Od svih zapovednih hrišćanskih praznika samo dva imaju koren
i predistoriju u Starom zavetu - Pasha i Pedesetnica. Pasha je judejski praznik
koji se slavio, i danas slavi, u spomen izbavljenja izrailjskog naroda iz
Egipta, a Pedesetnica ili "praznik sedmica", jer biva sedam sedmica ili u
pedeseti dan posle Pashe, svetkovana je kao praznik početka žetve pšenice.
Nedelja je u slovenskom kalendaru dan kad se "ne dela". Ponedeljak je dan po
nedelji, četvrtak je četvrti a petak - peti. Sve po poretku rednih brojeva, osim
srede - srednjeg sedmičnog dana. Naziv za subotu kasnije je "pozajmljen" od
Asiraca, zato što je kod Slovena taj dan bio "bezimen", posvećen zlom božanstvu
čije se ime nije smelo ni pominjati.
Iznikao iz Pashe, najveći hrišćanski rpaznik Uskrs, koji Judeji ne priznaju,
utvrđen je sa datumom i načinom svetkovanja od IV do VIII stoleća. U tom vremenu
je i Pedesetnica, za razliku od judejske, izdvojena u praznik Duhova - Silazak
Svetog Duha na apostole, čime je utemeljena Hristova crkva na zemlji. Od
Pedesetnice je krajem IV veka izdvojeno Vaznesenje (Spasovdan) u zaseban
praznik.
Ostali i veliki Hristovi ili Gospodnji praznici su nastajali u spomen važnih
događaja u životu Isusa Hrista. Najranije je počela da se slavi njegova pojava -
Bogojavljenje, kao praznik duhovnog krštenja. Slavljenje je začeto početkom III
veka u Egiptu (215), a u IV veku je preneto u Trakiju (304) i Galiju (361).
Krstovdan (Vozdviženije Časnog i Životvornog Krsta) je prvi put proslavljen na
Golgoti 335. godine.
Stablo sveta, čehoslovačka, osmi vek
Rođenje Hristovo (Roždestvo) počinje, po pojedinim provincijama da se slavi tek
u IV i V veku. U Rimu, u kojem je dotad slavljen mnogobožački praznik boga
sunca, prvi put je proslavljeno 25. decembra 354. godine, u Carigradu četvrt
veka kasnije (25. decembra 379. godine), u Kapadokiji 383, u Aleksandriji 432, a
u samom Jerusalimu se praznovanje nije ustalilo do sredine VI veka. Sretenje se
prvi put praznuje krajem IV veka u Jerusalimu, u Vizantiji 542, a na Zapadu ni
do kraja VII veka nije svuda uvedeno. Praznovanje Cveti je začeto u Jerusalimu u
IV veku, odakle je rašireno VII-IX veka, a praznovanje Preobraženja je nastalo i
rašireno od VI do VIII veka, dok je crkveno usaglašavanje praznovanja Velikog
petka trajalo od V do XII veka. Prvi tragovi praznika Obrezanja Hristova potiču
iz VIII veka, a u vezi su sa potiskivanjem paganskog svetkovanja Nove godine u
Rimu.
Bogorodičini praznici. Praznovanje spomena Bogorodice nastaje relativno kasno.
Prvi među njima je Roždestvo Presvete Bogorodice (Mala Gospojina), uvedeno u
Vizantiji i prihvaćeno u Rimu krajem VI veka, a po zapadnoj Evropi je njegovo
ustaljivanje provođeno do IX veka. Blagovesti i Uspenje (Velika Gospojina) se
uvode i ustaljuju u VII stoleću, kako na Istoku tako i Zapadu. Praznik Pokrova
je nastao u XII veku, dok se Vavedenje, uvedeno na Istoku u VIII veku, počinje
na Zapadu praznovati tek od XIV veka.
Ostali veliki i zapovedni praznici. Praznici Svetog Jovana Rođenje i Usekovanje
se slave od IV veka na Istoku, a od V veka na Zapadu, dok je svetkovanje Sabora
Svetog Jovana Krstitelja ustanovljeno u VII veku. Praznovanje Sabora Svetog
apostola Petra i Pavla (Petrovdan) je ustanovljeno i rašireno u IV i V veku.
Računanje godina po Hristu, započeto između osmog i desetog veka, prvi je
predložio Dionisije Mali, oko 550 godine. Za njega piše da je bio Skit poreklom.
Zanimljivo! U to vreme Skiti više nisu postojali na istorijskoj pozornici,
poslednji odblesak ovog izčezlog naroda pojavio se u trećem veku, na Krimu,
posle čega su se utopili u slovenske narode. Pominjanje da je Dionisije Mali i
skitskog porekla, trebalo je, najverovatnije, da prikrije njegovu pravu etničku
pripadnost.
U IV veku je nastalo praznovanje Svetog arhanđela Mihaila i Svetog prvomučenika
Stefana, a u V veku Svetog Dimitrija (Mitrovdan) i Svetog Georgija (Đurđevdan).
Sveti Ilija se nalazi u mesecoslovima tek VIII-IX veka. Praznovanje Svetog
Konstantina i Jelene i Svetog Nikole potiče od IX veka, a od XI veka Svete Petke
i Sveta Tri jerarha (1084).
Za Srpsku pravoslavnu crkvu i narod od naročitog je značaja svetkovanje Svetog
Save, slovenskih prosvetitelja Svetog Ćirila i Metodija i Vidovdana. Sveti Sava
je od svoje smrti (1235) slavljen kao svetitelj, praznik Svetog Ćirila i
Metodija, kao Dan slovenske pismenosti, ustanovljen je 1863. godine, a Vidovdan
je unet u kalendare tek 1892. godine.
Adresa popa koji jariće krštava
Dakle, ustaljivanje petnaest najvećih hrišćanskih praznika je trajalo punih
dvanaest vekova (III-XIV vek), a ustaljivanje ostalih zapovednih praznika u
Srpskoj pravoslavnoj crkvi, gledano od vremena njenog osamostaljivanja (1219),
trajalo je oko sedam vekova. Same ove činjenice dovoljno objašnjavaju zašto je u
običajnom životu naroda Evrope, a posebno Srba, sačuvano mnoštvo prethrišćanskih
sastojaka ili što je u življenju i praznovanju, tokom minulih stoleća, stvoren
vidljiv sloj obredne i religijske simbioze.
Hristijanizacija je bila dug i dobrim delom bolan proces. Privođenje hrišćanstvu
je bilo ponekad dragovoljno, a ponekad nasilno. S druge strane, potiskivanje i
odbacivanje stare vere je teklo nedosledno i po načinima neujednačeno - ponekad
je obračun s njom bio surov, a ponekad strpljiv i kompromisan.
Figurice u drvetu zapadnoslovenskih božanstava
Slovenska mitologija, pod kojom podrazumevamo sveukupnost mitoloških predstava
drevnih Slovena (Praslovena) od pradavnine do vremena njihovog kulturnog i
jezičkog jedinstva, odnosno do kraja prvog tisućleća naše ere, iako fragmentarno
očuvana, svedoči o razvijenosti starog slovenskog Panteona i verovanja. Do pre
deset vekova je među slovenskim narodima postojala celovita i u mnogome za sve
jedinstvena mitolško- religiozna osnova i predstava o svetu i životu, čuvana i
razvijana od praslovenske davnine. Premda se ne može govoriti o jedinstvenom
Panteonu Zapadnih i Baltičkih, Istočnih i Južnih Slovena, podudarnosti i
sličnosti u njihovim razlikama su više nego očigledne. Danas su nam, između
ostalih, sa više ili manje pojedinosti, poznata božanstva najvišeg stupnja i
njihova uloga u obrednim, pravnim, privrednim i vojnim pojavama određenih
etničkih i plemenskih zajednica - Perun, Hors, Dažbog ili Dabog, Stribog,
Simargl, Mokoš, Veles, Svarog i Svarožić, Rujevit, Porevit, troglava božanstva
Triglav i Trojan, sa četiri lica Porenut, svevideći Svetovid - Vid, zatim bogovi
određenih godišnjih doba - Jarilo (Jarovit, Geruvit, lat.), Kupalo, Kostroma,
božanstva društvenih pojava - Radogost (Radhošt), proizvodnih sila prirode -
Pripegala, mladalačke razdraganosti - Lada, LJeljo, pretka zaštitnika - Čur, kao
i božanstva niže ravni - sudbine i kobi (Sud, Usud; Dolja, Liho), istine i laži
(Pravda, Krivda), bolesti i smrti (Nav, Morena), rađanja i života (Rod, Živa),
groznice i uzrujanosti (lihoradki), ovaploćenja smrti (mari, mora), rodoslovni
heroji (Kij, Šćek, Horiv) i mitski preci (Čeh, Leh, Krak), mitološka bića (Div),
čudovišta zmajolike prirode, ličnosti iz predanja i priča (Baba Jaga, Baš-čelik,
gorski, vodeni i morski car, šumska majka), duhovi doma (domovie) i drveća
(lešie), rusalke, vile, u životinjskom obličju (medved, vuk) i brojna
vanprirodna bića. Sve je to, naravno, nalazilo mesta u starom slovenskom
kalendaru, a mnogo je, uz razumljive preinake, ali i bez njih, uneto i u
prihvaćeni hrišćanski kalendar i smešteno uz hrišćanske praznike, pa i uz one
najglavnije.
Verska netrpeljivost, iza koje su, po pravilu, pogotovu kad je reč o Slovenima,
stajali drugi razlozi i pobude, donosila je ratove, pokolje, razaranja
svetilišta, rušenje idola. Pravoslavna crkva je u tom pogledu bila tolerantnija,
što se posebno ogleda u mudrom delovanju svetoga Save, čijim su prosvetiteljskim
umećem premošćena dva nedovoljno uspela prethodna pokrštavanja Srba.
Osmanlijska najezda i njeno viševekovno zavojevanje naših krajeva unazadili su
Srpsku pravoslavnu crkvu i narod je, uz oskudno i nedovoljno učeno sveštenstvo,
u osnovi čuvao hrišćanska uverenja i pripadnost, uprkos raznim nedaćama i
seobama koje su za posledicu imale kidanje mnogih niti i tokova narodnog života.
Isprečujući se i odolevajući Osmanlijama i islamu, Srbi su čuvali i negovali
svoje tradicijsko nasleđe, nalazeći u tome potvrde svoje istorijske prošlosti,
etničke svesti, verskih osobenosti i kulturne samobitnosti. U sklopu tako
čuvanog nasleđa uzajamno su prožimani hrišćanski nauk i drevna predačka
verovanja i običaji, iz čijih su se doticaja iznedrivali, ljupki i dirljivi u
svojoj naivnoj čistoti, oplemenjeni sadržaji sa ljudskom dimenzijom života i
verovanja.
Otuda Srbi praznuju Roždestvo Hristovo kao Božić, sa badnjakom i slamom, kao i
mnogim očiglednim obeležjima kulta predaka, što je nesumnjivi znak očuvanosti
pradavnih verovanja. Obrezanje Hristovo se u narodnoj masi i ne pominje, nego se
toga dana praznuje Srpska Nova Godina. Bogojavljenje se svetkuje kao Vodokršće
ili Vodica, što je takođe zaostatak iz slovenske drevnosti, Sretenje kao
sretanje zime i leta, Todorova subota kao dan mitskih konjanika todoraca,
Lazareva subota kao Vrbica, Vaznesenje kao Spasovdan, sa svim jasnim otiscima
svetkovine starog božanstva Perunova, kao što se oni razaznaju i u praznovanju
Ilindana. Sveti Vlasije je dobio atribute Velesa, boga stoke, a Sveti Đorđe
prolećnog Jarila. Rođenje Sv. Jovana Preteče se živopisno slavilo kao Ivanjdan,
uz očuvane ostatke letnjeg slovenskog praznika Ivana Kupala, Preobraženje kao
preobražavanje prirode, i sl., a mnogi hrišćanski svetitelji su dobili više ili
manje izmenjene narodske biografije. Uza sve to, sačuvana je i slava ili krsno
ime kao najviši znak etničke i hrišćanske osobenosti.
Strogi teolozi Zapada, navodni verski čistunci, na osnovu ovoga su naše
svetosavsko pravoslavlje označili kao "slovensko dvojeverje". Da se pod ovom
optužujućom naznakom skriva prava pobuda, a iz istorije znamo kako je mračno
njeno lice, vidi se iz toga što njihovom čistunstvu ni najmanje ne smeta to što
su se, sa znanjem i blagoslovom Svete Stolice u Rimu i njenog verskog poglavara,
dešavale i dešavaju mnoge stvari koje su ne samo nesaobrazne nego i duboko
protivne osnovnim hrišćanskim zakonima i načelima.
Za neuputan i nedoličan rad srpski narod ima poslovicu koja glasi: Zaludan pop i
jariće krštava, a na desetak minuta hoda od Svete Stolice i dan danas se, uz
najveće hrišćanske praznike, izvodi stoka kod crkve, gde sveštenici blagosiljaju
magarce, mule, koze, kao i kućne ljubimce - pse, mačke i papagaje, pa i majmune.
I sad, stočna slava ili goveđa bogomolja kod Srba je "dvojeverje", a njihova
rabota - čisto hrišćanstvo! Naše povorke krstonoša ili bela nedelja sa
prerušenim učesnicima su paganski zaostatak, a njihove procesije i bučni
karnevali i maškare, koje nastoje unovčiti kao turističke atrakcije, treba da
važe kao bogougodne radnje, itd.
Primećujući duhovito da se ne može tvrditi da istorija počinje sa Novgorodom,
jer je pre toga morao postojati bar jedan grad da bi Novgorod dobio nazvanje
koje ima, Boris Rebinder - pokazujući ubedljivo da su "civilizovani" narodi,
koji su napisali svetsku istoriju, to jest Grci, Rimljani i, u naše vreme,
Nemci, uvek predstavljali Stare Slovene kao opasne zapuštene varvare, koji, po
njima, nisu znali ništa drugo do da zapodevaju kavgu".
Ne ulazeći dalje u istorijsko i versko licemerje, želimo samo da naglasimo da
su, na isti način kao i Srbi, i ostali evropski narodi, gradeći svoje običaje,
nastojali da svoju životnu svakodnevicu obogate lepotom i značenjima koji
izražavaju iskonsku ljudsku težnju da se što sadržajnije traje ispod zvezda.
Ali, i da time završimo, slovenski narodi, a poglavito Srbi među njima, učinili
su to temeljnije, produhovljenije i to bogatstvo svog nasleđa očuvali
celovitije.
Srpski običajni kalendar to najbolje potvrđuje.
|
